Ruchy młodzieżowe

Zgadzając się z przedstawionymi definicjami, można konkludować, że termin pasuje doskonale do opisania tych nieformalnych ruchów młodzieżowych, które oprócz negacji zastanych wzorców proponują inne, w ich mniemaniu ważniejsze i cenniejsze systemy wartości i wzorce zachowań. Najlepszym przykładem kontrkultury jest, lub raczej był, ruch hipisów, a także ruch punk w późniejszym okresie jego istnienia. Mnogość nieformalnych grup młodzieżowych, jakie zaczęły powstawać jako odłamy już istniejących, czy też jako zupełnie nowe – odmienne pod względem kultywowanych wzorców postaw, znacznie utrudnia ich zdefiniowanie za pomocą jednego pojęcia.
Kolejne określenie, jakie często występuje w literaturze przedmiotu, to anty- kultura. A. Kłoskowska odróżnia ją od kontrkultury, podkreślając, że antykultu- ra zatrzymuje się na akcie negacji i odrzucenia zastanego porządku, nie proponując alternatywnych rozwiązań. Ciekawie porządkuje zagadnienie M. Filipiak: „W subkulturze mamy zatem do czynienia z przechodzeniem przez zasadnicze fazy. Subkultura jest wstępną fazą procesu, którego wynikiem jest kultura alternatywna; fazą pośrednią jest kontrkultura. Proces przebiega więc następująco: subkultura – kontrkultura – kultura alternatywna” (Filipiak 2001: 19-20). Podaje on jako przykład historię ruchu hipisowskiego. Jest to jeden z nielicznych przykładów, który doskonale obrazuje przedstawiony proces.

Popkultura

W świetle tych informacji najtrafniejszym polskim odpowiednikiem terminu subkultura jest podkultura. W obydwu przypadkach przedrostek wartościuje całe określenie negatywnie i obydwa pojęcia kojarzą się z czymś gorszym, innym, a przez to złym i niebezpiecznym. W powszechnej opinii subkultura kojarzy się często z nieprzystosowaniem lub wręcz z patologią społeczną.
Podobne spostrzeżenia znajdujemy u M. Pęczaka: „W latach sześćdziesiątych termin subkultura (w znaczeniu wartościującym) zastosowano do określenia zjawiska kontestacji młodzieżowej. Pojawiły się jednak komplikacje związane z tym terminem. Niektóre bowiem grupy, na przykład hipisi, nie pasowały do wizerunku młodocianych przestępców ani też nie tworzyły jakiejś grupy społecznej, tak jak na przykład lekarze czy inżynierowie” (Pęczak 1992: 5). Z tego powodu dla określenia nowych ruchów młodzieżowych wprowadzono termin kontrkultura. Jego twórca Theodore Roszak (amerykański historyk i teoretyk kultury) stwierdza, że kontrkultura nie tylko neguje tradycyjne wzorce kulturowe, ale też tworzy nowe rozwiązania będące pewną alternatywą dla zastanych systemów wartości. Zbliżone podejście do problemu ukazuje A. Kłoskowska, pisząc o kontrkul- turach jako zjawiskach stanowiących przejaw działania ludzi młodych, powiązanych w grupy rówieśnicze i uczestniczących okazjonalnie w zbiorowych publicznych wystąpieniach, stanowiących okazję do silnych ekspansji postaw. Zdaniem autorki kontrkultura wyraża sprzeciw wobec stanowionego porządku, w jego miejsce wprowadza własne, opozycyjne w stosunku do niego zasady i wartości (Kłoskowska 1981).

Subkultura

Podobnie, dość ogólnie pisze M. Filipiak: „Subkultura w ujęciu opisowym określa wyodrębniony według jakiegoś kryterium (etnicznego, zawodowego, religijnego i demograficznego) segment życia społecznego i jego kulturę. Można więc mówić na przykład o subkulturze jakiejś grupy etnicznej (na przykład amerykańskich Murzynów) (…). W takim ujęciu subkultura jest segmentem kultury i nie podlega wartościowaniu na zjawiska kulturowe wyższe, niższe, gorsze, lepsze” (Filipiak 2001: 7). Trzeba się tu zgodzić z wypowiedzią M. Kalinowskiego, który twierdzi, iż niezwykle trudno dać precyzyjną definicję subkultury, gdyż brak do jej określenia jednolitych kryteriów (Kalinowski 1998). T. Paleczny określa subkulturę jako tę część grupy kulturowej, która neguje bądź odrzuca pojedyncze normy i wartości lub usiłuje zakwestionować funkcjonalność całego systemu norm i wzorów kulturowych, którym podlega, i jest zmuszona się podporządkować. Ten sam autor dalej twierdzi, że grupa subkulturowa nie powstaje i nie działa w próżni kulturowej czy społecznej, a swoje wartości i normy określa na podstawie stosunku opozycji względem kultury, z której się wywodzi i którą neguje (Paleczny 1993).
W tym miejscu warto się przyjrzeć etymologii pojęcia. W. Kopaliński definiuje słowo kultura jako „całokształt materialnego i duchowego dorobku ludzkości, narodu (…), poziom rozwoju społeczeństw, grup, jednostek w danej epoce; poziom rozwoju umysłowego, moralnego; ogłada, obycie, takt” (Kopaliński 1999: 124).

Wartość i wzór

R. Dyoniziak w swojej książce definiuje hasło w ten sposób: „Gdy wiele jednostek ma problemy i gdy na gruncie wspólnych zainteresowań i dążeń powstają dość trwałe więzi między rówieśnikami, którzy tworzą im tylko odpowiadające i ich tylko obowiązujące normy, wartości i wzory, to pewna całość tych norm, wartości i wzorów stanowi podkulturę danej zbiorowości” (Dyoniziak 1965: 11). Kolejnym często występującym określeniem ruchów młodzieżowych jest pojęcie „subkultura”, czyli przyjmując za W. Kopalińskim: „wytworzona w obrębie jakiejś małej kultury, różniąca się od niej podkultura, zwłaszcza pielęgnująca te właśnie elementy kulturowe, jakie uważane są (jeszcze) przez większość za mniej wartościowe, poślednie” (Opaliński 1999: 265). Nieco inaczej postrzega problem Mirosław Pęczak: „subkultura to względnie spójna grupa społeczna, pozostająca na marginesie dominujących w danym systemie tendencji życia społecznego, wyrażająca swoją odrębność poprzez zanegowanie lub podważenie utrwalonych i powszechnie akceptowanych wzorów kultury” (Pęczak 1992: 4). Bardziej neutralną, lecz zarazem bardziej ogólną definicję przedstawia Cz. Czapów, charakteryzując subkulturę jako pewien układ wzorów kulturowych, odpowiednio wyselekcjonowanych ze względu na charakterystyczne cechy określonego, partykularnego środowiska społecznego, a także ze względu na cechy ról społecznych, które dla tego środowiska są charakterystyczne” (Czapów 1978).

Określić sytuacje

Kontestacja spontaniczna i celowa – kontestację spontaniczną można określić mianem sytuacyjnej – dotyczy konkretnych problemów czy wydarzeń, podczas gdy kontestacja celowa jest rezultatem istniejącego już ruchu posiadającego pewną ideologię. Kontestacja radykalna i umiarkowana – kryterium podziału zależy tu od środków, jakie obiera dana grupa w celu przeprowadzenia protestów bądź zmian – mogą być one radykalne lub umiarkowane. Kontestacja częściowa i totalna – kontestacja częściowa jest skierowana przeciwko pewnym grupom norm, ale nie przeciwko całej kulturze, jak kontestacja totalna. Kontestacja o charakterze psychologicznym i społecznym – w pierwszym przypadku chodzi o postawę – stan świadomości kontestacyjnej; społeczny wymiar kontestacji przejawia się w postaci procesu zmierzającego do instytucjonalizacji kultury, reorientacji wartości i norm, reinterpretacji wzorów ról społecznych” (Paleczny 1997: 183-185). Najczęściej używanymi w literaturze terminami dla określenia zjawiska nieformalnych grup młodzieżowych są: podkultura, subkultura, kontrkultura oraz antykultura. Według A. Jawłowskiej podkulturę młodzieżową można najogólniej zdefiniować przez wyróżnienie takich cech, jak pewne specyficzne normy, wartości i wzory osobowe, formy zachowań oraz sposoby porozumiewania się i przekazu informacji obowiązujące w danej grupie społecznej, stanowiącej część szerszej zbiorowości młodzieży, oraz odniesienia się do norm, zasad i sposobów postępowania obowiązujących i akceptowanych przez ogół społeczeństwa (Jawłowska 1975).

Odrzucenie

Sam proces kontestacji dość precyzyjnie określiła A. Jawłowska: „Kontestacja kultury jest jednocześnie jej odrzuceniem i reinterpretacją, a także tworzeniem nowego, wykraczającego poza zastane systemy rodzaju ekspresji” (Jawłowska 1975: 296)
M. Filipiak wyróżnia dwie drogi realizacji postulatów stawianych przez młodych kontestatorów: Ulepszenie, uzupełnienie zastanych wzorców zachowań i norm (w przypadku ruchów twórczych, kreatywnych – alternatywnych). Negację i niszczenie kultury. Dostrzec też można różne przejawy kontestacji, czyli formy, jakie ona przybiera (Filipiak 2001). T. Paleczny opisał różne formy kontestacji:
Kontestacja bierna i czynna – pierwsza polega na ignorowaniu i nieprzestrzeganiu wzorców kulturowych, a nie na ich niszczeniu; jest brakiem uczestnictwa – jak na przykład amerykańscy hipisi, którzy nie stosowali się do norm, przepisów i ról, jakich oczekiwało, a wręcz wymagało od nich amerykańskie społeczeństwo (nazwali to drop out – odpadnięcie). Jak widać, kontestacja bierna przejawia się raczej w stylu życia, podczas gdy kontestacja czynna polega na aktywnym i celowym przeciwstawianiu się kulturze poprzez niszczenie jej elementów oraz poprzez destruktywny stosunek do jej wytworów, w szczególności instytucji. Kontestacja indywidualna i grupowa – kontestacja indywidualna zwykle poprzedza grupową; najpierw pojawiają się prekursorzy, którzy potem stają się dla innych wzorem do naśladowania. Kontestacja innowacyjna i konserwatywna – kontestacja innowacyjna neguje zastaną kulturę, ale nie kulturę w ogóle; charakteryzuje ją orientacja na zmianę bądź modernizację kultury; konserwatywna odmiana powstaje niejako w opozycji do kontrkultury – broni starych reguł i zasad (przykładem może być tu ruch skinheads).

Nieformalne ruchy młodzieżowe w świetle literatury

Termin kontestacja nierozerwalnie wiąże się z ruchami młodzieżowymi. To właśnie częściowa bądź całkowita negacja – sprzeciw młodego pokolenia wobec wzorów, wartości i wymagań stawianych im przez społeczeństwo prowadzi do powstawania, rozwoju i funkcjonowania grup subkulturowych. Słowo pochodzi od łacińskiego contestari – protestować, przeczyć, kwestionować. Według Filipiaka oznacza kwestionowanie czegoś, a także różnorodne formy sprzeciwu, który może dotyczyć jakiegoś obowiązku społecznego (np. kontestowanie obo- wiązkowej służby wojskowej), instytucji (takich jak monopo/istyczna telekomunikacja czy kolej), multikorporacji – przykładem może tu być sieć fastfoodów McDonald’s, ustroju lub panującego i ogólnie przyjętego porządku społecznego wraz z jego systemem norm, nakazów i zakazów bądź pojedynczych elementów rzeczonego. Motywem kontestacji jest z całą pewnością odczuwana niechęć i poczucie bezsensowności narzucanych obowiązków, norm, nakazów i zakazów związanych z panującą kulturą i z instytucjami przez nią wytworzonymi. T. Paleczny ukazuje społeczne podejście do problemu na skalę globalną oraz interakcje zachodzące między ogółem pilnującym nauczonego i przyswojonego systemu a negującą i próbującą zmienić ten ład subkulturą: „Kontestacja jest zjawiskiem uniwersalnym, skierowanym na zmianę kultury oraz wyrażającym protest przeciwko zastanym normom i wartościom. Kontestacja lokowana bywa w tym samym obszarze znaczeniowym co patologia, anomia czy nieprzystosowanie. Z natury rzeczy bywa więc także negatywnie sankcjonowana przez kulturę globalną jako czynnik dysfunkcjonalny wobec ładu społecznego i wewnętrznej integracji systemu aksjonormatywnego” (Paleczny 1997: 180).

Formy aktywności ruchowej uczestników subkultury

Kontestatorskie ruchy młodzieżowe pojawiły się w latach 50. XX wieku głównie w zamożnych krajach Zachodu. Od tego czasu przez ponad pół wieku powstało i zanikło wiele z owych subkultur. Trwające od kilku dziesięcioleci erupcje kolejnych zjawisk o charakterze kontrkultury rodzą pytania o przyczyny ich powstawania. Mimo że opinię publiczną absorbują głównie zewnętrzne przejawy ich „protestów” – muzyka i moda, należy zdawać sobie sprawę, że przyczyny problemu tkwią głębiej. Siłą sprawczą owych zjawisk społecznych są wewnętrzne niepokoje i bunt wobec zastanych systemów wartości. Właśnie dlatego nieformalne grupy są tak atrakcyjnym środowiskiem dla „niepogodzonych” z otoczeniem. W tym miejscu należałoby się zastanowić, czego oczekują młodzi buntownicy, co chcą zmieniać i dlaczego. Nie wolno też zapominać, że to właśnie niezgoda na zastany świat jest stymulatorem innowacji, zmian, pomysłów i wynalazków. Z powodu braku zrozumienia ze strony społeczeństwa, a czasem też najbliższych młodzież przystępuje do różnych grup subkulturowych, chłonąc panujące w nich wzorce i przejmując ich sposób bycia. W modelu życia każdego środowiska kontrkultu- rowego ważną część stanowi czas wolny, który najchętniej młodzi buntownicy spędzają w swojej grupie. To właśnie w niej rodzą się również oryginalne formy aktywności ruchowej, specyficzny język, moda, styl życia. Interesująca nas swoista aktywność ruchowa owych młodzieżowych grup mimo znanej ich hermetyczności oraz braku badań i doświadczeń badawczych stała się celem naszych zainteresowań.

Miodobranie

Już w 1942 roku Adam Chętnik pisał w swojej książce, „jak każdy Kurp był myśliwym, tak prawie każdy był i bartnikiem”. Bartnicy z pochodzenia byli Mazurami i pierwszymi uprzywilejowanymi właścicielami puszczy. Miodobranie Kurpiowskie jest jedną z największych imprez folklorystycznych na Kurpiach. Władze Myszyńca chcą, aby „stało się wizytówką nie tylko gminy, ale i całego regionu” („Kurpie” 2003, nr 5: 21). W 2004 r. Miodobranie Kurpiowskie otrzymało Certyfikat Polskiej Organizacji Turystycznej jako „Turystyczny Produkt Roku”. Impreza odbywa się corocznie w ostatnią niedzielę sierpnia na polanie w Zawodziu koło Myszyńca. Po raz pierwszy Miodobranie zostało zorganizowane we wrześniu 1976 roku na placu Szkoły Podstawowej w Myszyńcu. Jak powiedział w wywiadzie Stanisław Ceberek, „pomysł zorganizowania takiej imprezy rodził się bardzo długo. Wiedzieliśmy, że chcemy zorganizować taką imprezę, która byłaby pokazem bogatej kultury ludowej Kurpiów. Pierwsza impreza nie była zbyt okazała”. W roku 1977 została przeniesiona na polanę w Zawodziu, gdzie odtworzono obrzęd miodobrania, podczas którego prezentowane są zwyczaje bartników. Program imprezy rozwija się z roku na rok, do programu wszedł m.in. scenariusz „Podbierania Miodu”, wystawa pszczelarska, a w latach 70. i 80. był organizowany rajd harcerski „Szlakiem Barci Kurpiowskich”. Dla turystów główną atrakcją były widowisko obrzędowe oraz warsztaty twórczości ludowej. Odwiedzający mogli wziąć udział w Mistrzostwach Polski w Jedzeniu Miodu Pszczelego oraz Piciu Psiwa Kozicowego wytwarzanego według starej receptury z jagód jałowca. Organizatorzy uważają, iż „nieograniczona ilość stoisk spowoduje powiew świeżości, autentyzmu i kurpiowskiego serca”. Autentyzm jednak został gdzieś zagubiony; stragany uginają się od wyrobów regionalnych, jednak przeplatają się z „tandetnymi” stoiskami z pamiątkami. Kupując psiwo kozicowe, możemy od razu zakupić plastikowe karabiny albo zjeść hot-doga. Największą atrakcję stanowi kiermasz sztuki ludowej.

Wesele Kurpiowskie

Wesela Kurpiowskie w Zagrodzie Kurpiowskiej w Kadzidle odbywają się od 1994 roku w trzecią niedzielę czerwca. Na Kurpiowszczyźnie przetrwała większość elementów składających się na tradycyjne wesele wiejskie, jak „raj- by”, czyli swatanie i zaręczyny, oraz „rozpelciny”- symboliczny obrzęd pożegnania panieństwa. Impreza rozpoczyna się od mszy w kościele, gdzie ksiądz wita zebranych na „niby-ślubie”. Później para młoda wraz z gośćmi weselnymi przechodzi bądź jest przewożona wozami do Zagrody Kurpiowskiej, gdzie odbywa się inscenizacja wesela. Odwiedzający mogą wziąć w nim udział, stając się „gośćmi weselnymi”. Od 2000 roku w skład programu wszedł również Ogólnopolski Przegląd Obrzędów Weselnych. W 2002 r. goście mogli się bawić po raz pierwszy na prawdziwym weselu. „Pomyśleliśmy też, że to będzie duże zaskoczenie dla wszystkich i na pewno będzie to coś nowego i oryginalnego” – powiedzieli w wywiadzie Ania Wyrębek i Michał Śniadacha, którzy mają nadzieję, że „przetrą szlak” („Kurpie” 2002, nr 2: 10). W 2003 r. obyło się kolejne autentyczne wesele kurpiowskie członka zespołu folklorystycznego „Kurpianka” z Kadzidła. Imprezie towarzyszyły pokazy rękodzieła, przejazdy bryczkami oraz kiermasz wyrobów regionalnych. Co roku w imprezie bierze udział około 3 tysięcy osób.