Rytm dnia

Włóczęga bez celu ulicami miasta, spotkania ze znajomymi, imprezy, koncerty wyznaczały rytm dnia. Ucieczką był alkohol, a także narkotyki. W początkowej fazie istnienia można określić ten ruch jako antykulturę. Swój rozkwit w Europie i na świecie przeżywał w drugiej połowie lat 70. i na początku lat 80. Zjawisko to w polskim wydaniu tak opisuje M. Filipiak: „W Polsce punk pojawił się u schyłku lat 70., również – jak na Zachodzie – jako „krytyczna” odpowiedź na sytuację społeczną i ekonomiczną. O ile jednak punk zachodni był antykapitalistyczny, to punk w Polsce był przede wszystkim antykomunistyczny (…). Załogi punków w Polsce charakteryzowała duża solidarność grupowa. Poza tym, w mniejszym stopniu niż ich zachodni koledzy, byli nastawieni negatywistycznie i nie przejawiali agresji, co umożliwiało organizowanie dla subkultur młodzieżowych festiwali, choćby w Jarocinie (z dużym, jeżeli nie przeważającym udziałem punków)” (Filipiak 2001: 87). Ruch na Zachodzie ulegał licznym przeobrażeniom, a środowisko polskie z pewnym opóźnieniem przejmowało, adaptowało i przyswajało nowe prądy. Element anarchii pozwalał na mnogość interpretacji i nakreślał różne możliwości realizacji celów, toteż subkultura podzieliła się, dając początek wielu ruchom, których uczestnicy byli początkowo punkami, np.: Streight Edge, Hooligans, S.H.A.R.P. Część ruchów ekologicznych, feministycznych, walczących o prawa ludzi, antyglobalizacyjnych także miała korzenie w ruchu punk lub współpracowała z członkami tej subkultury, organizując akcje, happeningi, manifestacje, protesty.

Młodzież w Stanach Zjednoczonych

Zewnętrzny wygląd angielskiego punka nie różnił się od amerykańskiego uczestnika ruchu, inna natomiast była sytuacja młodzieży w Stanach Zjednoczonych, gdzie punk był odpowiedzią na monotonię i nudę dostatniego życia, skupiał młodzież z różnych środowisk – często były to dzieci dobrze sytuowanych rodziców. Hasła przyświecające młodym kontestatorom też były podobne – NO FUTURĘ, DESTROY SYSTEM, ANARCHY – „Bez przyszłości”, „Zniszczyć system” i „Anarchia”, pojmowana pierwotnie jako stan chaosu i walka z systemem oraz instytucjami działającymi w jego ramach, a także z kodeksem norm obyczajowych i społecznych narzucanym przez ogół. Jednym z najważniejszych elementów ruchu i czynnikiem, który zapoczątkował punk, była muzyka. Jej główną siłą, oprócz energetycznego grania, były wykrzykiwane teksty mówiące o problemach, które bolały młodych ludzi. Każdy mógł utożsamić się z ich przesłaniem i znaleźć swoje miejsce w świecie „wyrzutków ulicy”. Subkultura dawała poczucie jedności z członkami, nawet jeśli nie znało się ich osobiście – panowała duża solidarność. Punk szokował swoim wyglądem, zachowaniem i słownictwem pełnym wulgaryzmów. To wszystko miało oznaczać pogardę i bunt wobec panującego porządku społecznego. Oprócz destrukcji, czasami rozumianej zbyt dosłownie, co przejawiało się w licznych aktach wandalizmu, rozróbach, bójkach z policją i innymi subkulturami, ruch nie proponował pozytywnych rozwiązań – NIE MAMY PRZYSZŁOŚCI.

Brzmienie gitary

M. Pęczak tak charakteryzuje naukę i obyczajowość punków: „Stylistyka punk-rocka opiera się na ostrym brzmieniu gitary, prostej, czytelnej linii basu, szybkim rytmie perkusji, zwykle 2/3. Tak muzykę, jak i wygląd cechowały nie- dbałość i prymitywizm. Na powstanie ruchu na Wyspach Brytyjskich miała znaczący wpływ sytuacja społeczno-ekonomiczna” (Pęczak 1992: 39). Okres recesji i bezrobocia pod „ciężkimi” rządami Margaret Teatcher, które najdotkliwiej odczuła warstwa robotnicza, wywołał wśród biednej młodzieży bez perspektyw na przyszłość falę buntu. Słowo punk w języku angielskim oznacza: wyrzutek, śmieć, i określenie to doskonale pasowało do ruchu ogarniającego biedne dzieci robotników niemogące się odnaleźć w surowej rzeczywistości, niewidzące przyszłości, szansy na pracę i wybicie się. Punk czuł się jak wyrzutek, śmieć i manifestował to przez swój wygląd – brudne skórzane kurtki ponabijane ćwiekami, wojskowe pasy, łańcuchy, glany, podarte podkoszulki i spodnie, kłódki, kolczyki i agrafki noszone w nosie, uszach, wardze i charakterystyczne irokezy – często kolorowe i fantazyjne, wygolone po bokach do skóry i zostawiony biegnący przez środek głowy pas włosów postawionych na sztorc.

Homoseksualiści

T. Paleczny wyodrębnił i uporządkował grupy subkulturowe w Polsce nieco inaczej: Do grup środowiskowych zaliczył: homoseksualistów, git-ludzi, narkomanów, komputerowców (internautów), więźniów, alkoholików, żołnierzy; Do grup wspólnotowo-ideologicznych włączył: ugrupowania anarchistyczne („Wolność i Pokój”, „Pomarańczowa Alternatywa”, „Ruch Społeczeństwa Alternatywnego”, „Federacja Anarchistyczna”), ekologiczne – z nich najbardziej znana jest „Federacja Zielonych”; Jako grupy symboliczne przedstawił: skinów, punków, rockersów, poper- sów, dyskomanów, rastafarian, hip-hopowców (Paleczny 1997). W tym miejscu nieco dokładniej przyjrzymy się subkulturze punków. Punk powstał prawie jednocześnie w Anglii i w Stanach Zjednoczonych w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Za przełomowe wydarzenie, które wyzwoliło nowy nurt muzyczny, a zarazem ruch młodzieżowy, uznaje się koncert prekursorskiego angielskiego zespołu punkowego „Sex Pistols”, założonego przez Malcolma Maclarena w 1976 roku. Jedna z opinii mówi, że to właśnie on stworzył i rozpropagował punk jako nową modę, dzięki której miał zrobić złoty interes. Punk, nawet jeśli był wytworem manipulacji dorobkiewicza, szybko przeistoczył się w niezależny anarchizujący ruch.

Zachowanie kulturowe

Grupy wspólnotowo-ideologicznie, obejmujące jednostki uznające podobne wartości, poszukujące w grupie oparcia w sytuacji osamotnienia, alienacji czy izolacji wynikającej z odmiennych preferencji i zachowań kulturowych. Drugą przyczyną ich powstawania jest poczucie wspólnoty celów i rodzącej się na tej podstawie więzi ideologicznej; Grupy symboliczne, których status określony jest przez styl życia członków, sposób ubierania, rodzaj noszonych ozdób oraz uczesania, gatunek preferowanej muzyki, sposób spędzania wolnego czasu, symbole, kody komunikowania się (opierają się one w przeważającej mierze na więzi symbolicznej, lecz posiadają wspólne obszary wartości i elementy ideologii prowadzące do podobieństwa reakcji i zachowań; do tego typu należy większość subkultur młodzieżowych, stanowiących zlepek różnego rodzaju grupek połączonych wspólną symboliką i stylem życia). Grupy te cechują się odrębnością stylu życia swych członków, wyglądu zewnętrznego i zestawem atrybutów uznawanych za symbole przynależności: określony image członka grupy stanowi identyfikator przynależności, a charakterystyczne cechy wyglądu składają się na stereotypowy wizerunek całej grupy wyrażającej preferencje kulturowe, religijne, estetyczne jej uczestników (Paleczny 1997: 158, 163, 168). W poczet subkultur symbolicznych wpisuje autor m.in. skinheadów, punków, hipisów, rastafarian, hip-hopowców.

Lata 60

Na naszym kontynencie na szeroką skalę ruchy subkulturowe zaczęły powstawać w latach 60. ubiegłego wieku. Były to głównie ruchy pacyfistyczne, anarchizujące, ekologiczne i tym podobne. Największym i najpopularniejszym byli hipisi – dzieci-kwiaty. Ich ideologia nawiązywała do diggersów i beatni- ków. Byli pacyfistami, propagowali hasła wolnej miłości, w tym wolnych związków i braterstwa. Propagowali życie nieograniczane przez normy społeczne i obyczajowe – zakładali komuny, gdzie pracowali nad rozwojem osobowości przez medytację, życie w harmonii z naturą oraz tworzenie i obcowanie ze sztuką. Największą popularność ruch osiągnął na przełomie lat 60. i 70. Inne popularne subkultury to m.in.: chuligani, metale, sataniści, skini, rastafarianie, skejci, hip-hopowcy, punki, popersi, rockersi (Filipiak 1999). W Polsce nieformalne ruchy młodzieżowe pojawiły się kilka lat później w stosunku do krajów zachodnich. Niewątpliwy wpływ na tę sytuację miała ograniczona wymiana kulturalna z krajami zachodnimi z powodu panującej „żelaznej kurtyny”, jaką otoczył ZSRR kraje bloku wschodniego po II wojnie światowej. M. Filipiak tak pisze o powstawaniu, rozwoju i warunkach funkcjonowania subkultur w Polsce: „Chociaż poszczególne ich odmiany były implantowane z USA i z Europy Zachodniej, to jednak nie zawsze kontynuowały i wiernie naśladowały pierwotne idee i style zachowań. Modyfikowały je specyficzne polskie realia polityczne, społeczne i gospodarcze. Młodzieżowy ruch subkulturowy w Polsce nie przeszedł fazy burzliwego protestu i nie miał tak szerokiego zasięgu” (Filipiak 2001: 80).

Znaczenie ludzi młodych

Według M. Jędrzejewskiego powstawaniu grup nieformalnych sprzyjał m.in. upadek autorytetów, rozluźnienie istniejących norm obyczajowych oraz wyższy poziom wykształcenia społeczeństwa, z którym należałoby wiązać wzrost znaczenia ludzi młodych. Powstanie nieformalnych ruchów młodzieżowych było zatem odpowiedzią na istniejącą sytuację społeczno-polityczno-kulturową, którą młodzież zaczęła na szeroką skalę kontestować (Jędrzejewski 1999). M. Filipiak wskazuje na Stany Zjednoczone jako kolebkę subkultur. Pierwsze ruchy, jak pisze autor, pojawiły się pod koniec lat 40. XX wieku. Diggersi, hipsterzy i beatnicy, często nazywani „buntownikami z wyboru” czy „buntownikami bez powodu”, byli prekursorami kontrkultury. Oprócz kontestacji zastanych wartości proponowali zwracanie się ku innym, ich zdaniem, ważniejszym życiowo celom – były to zatem kontrkultury pozytywne. Obok nich pojawili się rockersi i harleyowcy, którzy poprzestawali na kontestacji i nie proponowali żadnych pozytywnych wzorców (Filipiak 1999). W Europie pierwsi młodzi buntownicy pojawili się w latach pięćdziesiątych, jednak zarówno na starym, jak i na nowym kontynencie było to jeszcze zjawisko marginalne i prawie niezauważalne – stąd często postrzegani byli przez ogół jako przestępcy czy wykolejeńcy.

Geneza i typologia subkultur

Młode pokolenia od zarania dziejów buntowały się przeciw zastanym, skostniałym systemom i normom, znajdując niekiedy rewolucyjne rozwiązania czy tworząc nowe prądy myślowe i tym samym prowokując do zmian i rozwoju. Dopiero pod koniec lat czterdziestych XX wieku odnotowano powstanie zjawiska ukierunkowanych form buntu i wyodrębniania się poszczególnych ruchów młodzieżowych.
J. W. Wójcik wyróżnił dwa typy uwarunkowań powodujących powstawanie subkultur: „Uwarunkowania zewnętrzne, tj. mające związek z sytuacją społeczno- kulturową i obyczajową, wśród których należy wymienić m.in.: rozpowszechniającą się modę na zachodni styl życia, kontakty międzynarodowe, rozpowszechnianie informacji o działalności struktur młodzieżowych, nowe kierunki (trendy muzyczne docierające do Polski z Zachodu), konflikt pokoleń, bunt młodzieży przeciwko ładowi społecznemu, pozornym wartościom wyznawanym, lecz nierealizowanym w praktyce, przeciwko wszelkim instytucjom działającym w państwie; Uwarunkowania wewnętrzne, czyli mające związek z czynnikami biopsycho- logicznymi jednostki, a więc m.in. osobowość niedojrzała, uleganie modzie, chęć imponowania innym, ciekawość nowych zjawisk, przeżyć i fascynacja nimi, a także podatność psychiczna oraz stopień nieprzystosowania społecznego” (Wójcik 1992: 23).

Grupy młodzieżowe

Pojęcie subkultura będzie w tym opracowaniu używane zamiennie z określeniami nieformalne grupy młodzieżowe oraz ruchy młodzieżowe i kontrkultura. Opisywanie badanych przez nas społeczności kontrkulturowych podejmowano w literaturze naukowej z różnych pozycji. Pisze o tym m.in. M. Kalinowski: „W historii problemu występują – bez względu na stopień uniwersalności twierdzeń – trzy podejścia do analizy subkultur: Podejście konfliktowe, które postrzega subkultury młodzieżowe w kategoriach sprzeczności strukturalnej, prowadzącej do stałego konfliktu społecznego (najczęściej wchodzi w grę konflikt międzypokoleniowy lub klasowy);
Podejście strukturalne, opierające się na założeniu, iż subkultury młodzieżowe stanowią naturalny wytwór restrukturyzacji polegającej na przyspieszonej środowiskowej modyfikacji systemu kulturowego – kontestacje i bunt młodzieży bywają wyjaśniane w kategoriach pozytywnych jako próba adaptacji systemu kulturowego do nowych potrzeb wchodzącego w dorosłe życie pokolenia; Podejście funkcjonalne, poszukujące wyjaśnień poprzez przyjęcie kategorii funkcji i dysfunkcji w odniesieniu do określonych elementów kultury” (Kalinowski 1998: 19). Najciekawsze teorie socjologiczne zajmujące się wyjaśnianiem zjawisk subkul- , tury młodzieżowej powstały na styku trzech podejść, łącząc elementy dwóch, lub : czasem wszystkich z nich” (A. Cohen 1955; D. Riesman 1971; R. K. Merton 1982).

Grupy społeczne

Wydaje się, że niezależnie od sposobów definiowania subkultury w jej skład wchodzą następujące elementy: Względnie spójna grupa społeczna, w której na gruncie wspólnych zainteresowań i dążeń, a nieraz również norm, wartości i wzorów odpowiadających członkom grupy i ich obowiązujących wytwarzają się między nimi stałe więzi; Odrębność wyrażana przez zakwestionowanie całego systemu kulturowego lub niektórych jego elementów (tj. wartości stanowiących podstawę tej kultury oraz całego zespołu instytucji na nich opartych) lub też poprzez zanegowanie oraz propozycje kultury alternatywnej, które sytuują się równolegle obok kultury dominującej;
Pozostawanie na marginesie dominujących w danym systemie tendencji życia społecznego. W tak rozumianej subkulturze mieszczą się zarówno zjawiska, którym odpowiada termin kontrkultura i termin antykultura, tj. wyrażające się w negacji podstawowego etosu kultury globalnej, jak i propozycje kultury alternatywnej, której tendencją podstawową nie jest zniszczenie kultury zastanej, lecz jej ulepszenie” (Filipiak 1999: 21-22). Warto też przytoczyć psychologiczne ujęcie problemu za Cz. Matusewiczem, który wymienia cztery elementy występujące w każdej grupie subkulturowej: swoisty język, swoista relacja uczuciowo-emocjonarlna, specyficzne formy zachowań i specyficzny system wartości (Matusewicz, Rosińska 1984).

error: Content is protected !!