Analiza wyników badań

Dominującym motywem podejmowania zajęć rekreacyjno-ruchowych przez Polaków jest motyw kształtowania zdrowia. 33% badanych deklaruje, iż jest to dla nich najistotniejszy powód, dla którego uczestniczą w sporcie dla wszystkich, podejmują aktywność ruchową w czasie wolnym. Prawie połowa (45%) mieszkańców dużych miast ćwiczy dla zdrowia, nieco mniej – 33% mieszkańców miast do 100 tys. podaje również zdrowie jako główny motyw uczestnictwa. Najmniej jest takich osób wśród mieszkańców wsi – 26% (przy czym zróżnicowania frakcji są istotne). Znacząco różnicują się wyniki ze względu na wiek badanych. I tak najczęściej motyw ten wymieniany jest przez mieszkańców dużych miast w wieku 45-60 lat – 49%, w tym panie stanowią 36%, panowie 38%. Co jest charakterystyczne, wśród pań w tej grupie wiekowej występują zróżnicowania w obrębie deklaracji również ze względu na miejsce zamieszkania. Znowu dominują mieszkanki dużych miast – 53%, nieco mniejszą grupą są panie z miasteczek – 39%, a najmniej liczną grupę stanowią mieszkanki wsi – 20%. Wśród mężczyzn w tej grupie wiekowej nie wykryto znacznych zróżnicowań frakcji. Występują one natomiast wśród panów w pozostałych dwóch grupach badanych, tj. u 16-24- i 25-44-latków. W II grupie wiekowej mężczyzn (33%) dominują panowie z dużych miast – 46%, następnie z miasteczek – 29% i niewielu mniej jest deklarujących zdrowie jako główny motyw uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności ruchowej ze wsi – 26%. Panie w tej grupie traktują zdrowie jako motyw uczestnictwa dość podobnie, jest ich 37% (liczba zbliżona do wieku III – 36%), nie zaobserwowano wśród nich zróżnicowań frakcji. Istotne różnice występują w tym zakresie wśród najmłodszych badanych mężczyzn (26%).

Hipotezy badawcze

Dotychczasowe badania na temat czynników mobilizujących i hamujących uczestnictwo w rekreacyjnej aktywności ruchowej wskazują na motywację zdrowotną, estetyczną i sprawnościową jako najistotniejsze. Wśród barier najczęściej pojawiają się bariera czasu wolnego i ekonomiczna. Dorośli Polacy deklarują istotność motywacji uczestnictwa i znaczenie barier zależnie od płci i miejsca zamieszkania. Motyw zdrowotny pojawia się głównie u dojrzałych kobiet, mieszkanek dużych miast, podobnie sytuacja wygląda z motywem estetycznym. Polscy mężczyźni ćwiczą głównie ze względów użytkowych, czyli dbałości o sprawność. Bariera czasu wolnego zaznacza się najczęściej w średniej grupie Polaków (25-44 lata). Ekonomiczna występuje z równym nasileniem we wszystkich badanych grupach.
Grupa badana Pomiaru aktywności sportowej dokonano na reprezentatywnej grupie powszechnej populacji Polaków, obejmującej osoby od 16 roku życia. Materiał miał dostarczyć obszernego zakresu informacji o zdrowiu, edukacji, pracy i aktywnym wypoczynku w wolnym czasie ludzi dorosłych. Badani to zbiór 1447 osób dobranych losowo, próbą warstwowo-przestrzen- ną, podzielonych wg płci, wieku (grupy wiekowe: 15-24; 25-44; 45-59 lat) i miejsca zamieszkania (3 grupy: obszary wiejskie; miasta do 100 tys. mieszkańców; miasta powyżej 100 tys. mieszkańców).

Ideologia

B. J. Kunicki (1990) uważa, że istnieją cztery grupy barier aktywności fizycznej osób dorosłych: ideologiczne, poznawcze, psychologiczne, kulturowe. Z kolei J. Drabik (1997) wymienia trzy grupy czynników warunkujących aktywność fizyczną: uwarunkowania osobiste, środowiskowe oraz cechy aktywności fizycznej. J. Drabik wymienia również powody, dla których – najczęściej – osoby dorosłe rezygnują z udziału w różnych programach aktywności fizycznej. Na ogół wymieniane są: brak czasu, brak motywacji i postępów, mały wpływ uczestników na program ćwiczeń, zbyt wysokie koszty, zbyt duża odległość do miejsca ćwiczeń, nadmiar masy ciała, palenie tytoniu, wysokie ryzyko kontuzji, brak wiedzy o znaczeniu ruchu dla zdrowia. Jako powody podejmowania aktywności fizycznej osoby dorosłe wymieniają najczęściej: poprawę sprawności funkcjonalnej organizmu, pozbycie się nadmiaru masy ciała, zalecenia lekarza, poprawę wyglądu zewnętrznego, poprawę samopoczucia, lepsze radzenie sobie ze stresem, mocniejszy sen (Wolańska, Salita, Piotrowska 1998). Tak więc bez aktywności fizycznej niemożliwa jest jakakolwiek próba stworzenia strategii zachowania i pomnożenia zdrowia.

Czynnik zdrowia

„Uczestnictwo ludzi dorosłych w regularnej aktywności fizycznej jest z jednej strony wskazaniem ujmowanym w kategoriach powinności (jako czynnik zdrowia), z drugiej strony podlega nierzadko szeregowi ograniczeń, wynikających głównie ze specyfiki tej fazy życia człowieka: nasilenia obowiązków zawodowych, rodzinnych i społecznych” (Walońska, Salita, Piotrowska 1998: 9). Jednak w tym właśnie okresie życia uczestnictwo w ćwiczeniach fizycznych pełni wiele ważnych funkcji zdrowotnych, społecznych, profilaktycznych, socja- lizacyjnych i innych. Wybór aktywnego trybu życia wynika z szeregu czynników. Do negatywnych, obniżających indywidualne uczestnictwo w aktywności fizycznej dorosłych zalicza się: choroby, bariery ekonomiczne, subiektywne odczucie braku wolego czasu, nowe obowiązki zawodowo-rodzinne. Pozytywnymi zaś, wzmagającymi skłonność do systematycznego uczestnictwa dorosłych w rekreacyjnej aktywności ruchowej, są: stabilizacja życiowa, pozytywne doświadczenia sportowe wyniesione z dzieciństwa, przejmowanie nowych wzorców życia przez młodych ludzi lub też zjawisko opróżnionych gniazd – związane z odchodzeniem wydoroślałych dzieci z domu rodzinnego (Wolańska, Salita, Piotrowska 1998).

Motywacje i bariery uczestnictwa Polaków w sporcie dla wszystkich

Ruch jest najważniejszym, po odżywianiu, czynnikiem, który determinuje zdrowie człowieka. Aktywność ruchowa jest elementem modelującym w sposób najbardziej korzystny stan morfologiczny i funkcjonalny organizmu, a także kształtującym cechy psychiczne. Wysiłki fizyczne wpływają w sposób istotny na aktywność czynników odpornościowych (Kasperczyk 1998). Aktywność fizyczna jest przy tym podstawowym determinantem sprawności i wydolności fizycznej, a te pozostają w stałej relacji ze zdrowiem. Niedostatek aktywności fizycznej (ale również jej niewłaściwe stosowanie – nadmiar, zbyt duża intensywność) może być przyczyną wielu zaburzeń i zwiększonego ryzyka chorób. Należy zatem przyjąć, że aktywność fizyczna jest miernikiem zdrowia. Aktywność fizyczna człowieka jest także obszarem zainteresowania społecznego. Powiązania aktywności ruchowej ze zdrowiem czynią ją wartością nie tylko indywidualną, ale i społeczną; „osoby nieaktywne fizycznie podlegają zwiększonemu czynnikowi ryzyka choroby, inwalidztwa i przedwczesnej śmierci” (Drabik 1997: 12).

Zainteresowanie sportem

Decydującym czynnikiem jest stopień zainteresowania i uczestnictwa w sporcie dla wszystkich z grupy rówieśniczej. Subkultura punk jest bardzo zróżnicowana społecznie i środowiskowo (biorąc pod uwagę pochodzenie i wykształcenie uczestników). Aktywne jednostki czy grupy zakładają zespoły muzyczne, organizują koncerty, demonstracje, marsze, prowadzą „infoszopy” i wszelką działalność związaną z rozwojem kultury alternatywnej i „niezależnej” sceny muzycznej. Z drugiej strony większość młodych ludzi w okresie dojrzewania buntuje się przeciw wartościom świata dorosłych, ale nie potrafi lub nie chce dążyć do znalezienia alternatywy. Poprzestają na sezonowej kontestacji – zostają punkami na wakacje, ponieważ „fajnie jest być punkiem – chodzi się na koncerty, pije tanie wina i nosi znaczek anarchii”. Formy aktywności, których podejmowanie jest charakterystyczne dla członków tej nieformalnej grupy młodzieżowej, to przede wszystkim zachowania związane z zabawą na imprezach. Można tu wyróżnić taniec „pogo” – taniec punków polegający na tym, że nie ma w nim żadnych zasad – jest wolność i dowolność. Polega na podskokach, podrygach w rytm ostrej, szybkiej muzyki, a także na ruchach arytmicznych. Popularnym elementem jest też stage diving – czyli nurkowanie ze sceny w środek tłumu, tak żeby zostać złapanym przez ludzi i przez jakiś czas być przenoszonym nad ich głowami. Kolejną formą – także związaną głównie z muzyką – jest turystyka festiwalowa. Należy tu dodać, że chociaż głównie wiąże się ona z koncertami, to w przypadku tej subkultury częstym bodźcem są wyjazdy na imprezy związane z działalnością ruchu: protesty, blokady, pikiety itd. Przykładem z ostatnich lat są protesty przeciw globalizacji, w których brali udział ekolodzy, anarchiści, punki i młodzież alternatywna – w szerokim rozumieniu tego słowa.

Członkowie ruchu

W ruchu znajdują się osoby o różnym poziomie zamożności, jednak biorąc pod uwagę sytuację ekonomiczną większości, można zaryzykować twierdzenie, że nie są one dobrze sytuowane. Tramping często wiąże się u nich z podróżami autostopem – zarówno po kraju, jak i za granicą (najczęściej na Zachód). Często łączą ten środek transportu z wędrówkami pieszymi. Wiele osób podróżuje tak przez miesiąc lub dłużej, sypiając nierzadko w namiotach, rozbijając je „na dziko”, aby zminimalizować wydatki. Niejednokrotnie przystanki na trasie wytyczają daty i miejsca poszczególnych festiwali. Do innych form spędzania czasu wolnego przez punków możemy zaliczyć jazdę na rowerze (26,6%), spacery i wędrówki piesze (16,6%). Zachowania członków ruchu i ich działania mogą przybierać różnorodne formy, a wszystkie mają na celu znalezienie alternatywy wobec tych rozwiązań, które ograniczają wolność jednostki. Podobnie ma się rzecz z aktywnością ruchową respondentów. Można wprawdzie wyróżnić kilka form aktywności, które wynikają z przynależności do ruchu, jednak większość form sportu dla wszystkich podejmowanych przez punków jest powodowana nawykami nabytymi w procesie wychowania. Wprawdzie nastoletni człowiek nie jest w pełni ukształtowany i ciągle przyswaja nowe wzorce, jednak można twierdzić, że w przypadku tej kontrkultury członkowie nie są ani deprymowani, ani motywowani do rekreacji.

Formy aktywności podejmowane w czasie świątecznym i wakacyjnym

Odpowiedzi na nasze pytanie dotyczące aktywności ruchowej punków w czasie świąt potwierdzają stereotypy zachowań polskiego społeczeństwa. Dotyczy to rodzinnego spędzania czasu świątecznego przy suto zastawionym stole. Okazuje się, że nawet młodzi buntownicy nie mogą przełamać tych schematów. Aż 23 (76,6%) punków spośród 30 badanych nie podejmuje żadnej aktywności fizycznej w czasie świąt. Wakacje to okres długoterminowego czasu wolnego. Powszechnie wiadomo, że latem największą ilością czasu wolnego dysponują uczniowie i studenci, a to oni głównie należą do grup subkulturowych. Analizując wyniki, zauważamy, że 100% badanych punków podejmuje różne formy aktywności w czasie wakacji. Największą popularnością wśród nich w okresie wakacyjnym cieszy się pływanie (40% badanych wyraziło taką opinię). Równie popularną formą aktywności wśród wolnościowców są imprezy i koncerty, na których bawi się 40% respondentów z tej grupy. Omawiana grupa punków wakacyjny czas wolny poświęca podtrzymywaniu tradycji festiwalowej. Masowo deklarują udział w takich imprezach jak legendarny festiwal tego ruchu „Jarocin”. Przez wiele lat „Jarocin” uznawany był za największy festiwal punkowy. Podczas wakacji wol- nościowcy cenią sobie tramping (wymieniło go 9 osób – 30% badanych). Ta forma wydaje się w pewien sposób charakterystyczna dla punków. Jako anarchiści szukający alternatyw często wybierają właśnie takie rozwiązania.

Formy aktywności podejmowane w czasie wolnym w dni powszednie

W czasie wolnym w dni powszednie aktywnie odpoczywa 20 punków, co stanowi 66,6% badanych. Żadnej aktywności nie podejmuje 10 wolnościowców (33,3%). 11 punków (36,6%) uznało spacery za najczęściej podejmowaną aktywność w czasie wolnym „krótkim”. 8 reprezentantów tej kontrkultury (26,6%) wymieniło jazdę na rowerze, a 3 jej przedstawicieli (10%) wskazało na piłkę nożną.
Dłuższy czas wolny (np. weekendy) skłania punków do podejmowania różnych form sportu dla wszystkich. W badanej grupie największą jednak popularnością cieszą się „imprezy”. Aby rozszyfrować dość ogólne pojęcie „imprezy”, należy zdawać sobie sprawę ze szczególnego charakteru tej zabawy podejmowanej przez respondentów. W wielkomiejskim środowisku, jakim bez wątpienia jest Warszawa, podczas weekendów młodzież najczęściej uprawia swoiście pojmowany dubbing. To anglojęzyczne pojęcie przyszło do nas z Zachodu razem z modą na całonocne lub nierzadko kilkudniowe zabawy, które polegają na przenoszeniu się z jednego klubu do drugiego w poszukiwaniu najlepszej zabawy, najlepszej muzyki, ulubionych didżejów bądź wykonawców i ciągle nowych wrażeń. Czasami grupy bawiących się potrafią w ciągu jednej nocy odwiedzić kilka do kilkunastu lokali (publicznych i prywatnych), w których odbywają się prywatki bądź zwykłe libacje alkoholowe.

Alternatywne rozwiązania

Z czasem destrukcyjną negację zamieniono w konstruktywne tworzenie alternatywnych rozwiązań. Przykładem może być akcja squatowania – bezprawnego zajmowania, zamieszkiwania, zagospodarowywania pustostanów. Pojawiło się nowe hasło: „Do it yourself’ – w skrócie DIY, czyli „Zrób to sam”. Jego przesłanie głosiło: Jeśli nie zgadzasz się na zastaną rzeczywistość, to stwórz dla niej alternatywę poza lub na pograniczu systemu i pokaż, że można żyć inaczej. W ten sposób punk z antykultury przerodził się w kontrkulturę.
W squatowanych budynkach tworzone były miejsca spotkań, bary, sale koncertowe. Aktywiści organizowali wykłady, prelekcje, warsztaty, których tematyka dotyczyła nie tylko ruchu i anarchii, ale często ekologii czy sztuki. Ideologia ruchu punk jest dość złożona. Głównym przesłaniem jest dążenie do jak najszerzej pojmowanej wolności jednostki – zniesienie państwa wraz z jego instytucjami, zniesienie granic i globalna demilitaryzacja, a ponadto walka o prawa zwierząt, więźniów politycznych, kobiet, kampanie ekologiczne przeciwko wszystkim „trucicielom planety”, bojkot multikorporacji. Z czasem ubiór przestał odgrywać ważną rolę i przestał być tak stereotypowy. Rzadko widać teraz punków z irokezami, w skórzanych nabitych ćwiekami kurtkach i pasiakach. Glany ciągle są „obowiązkowym” obuwiem, często noszone są koszulki i bluzy z kapturem przedstawiające zespoły lub hasła punkowe i odzież wojskowa. Dodatkowe rekwizyty to naszywki, znaczki o tematyce związanej z ruchem. Chęć wyróżnienia się z tłumu sprawiła, że ważniejszy jest ciekawy, szokujący strój niż „klasyczny” uniform. W ruchu punk nie ma przywódców ani hierarchii. Akcje i spotkania organizowane są przez „załogi”, czyli grupy koleżeńskie tworzone przez ludzi ze „środowiska”. Wszystko odbywa się na zasadzie dobrowolności, często spontanicznie.